Fluor – czy jest szkodliwy? Fakty i mity
To pytanie regularnie pojawia się przy wyborze pasty do zębów, szczególnie gdy chodzi o dzieci. Odpowiedź nie sprowadza się jednak do prostego „tak” albo „nie”. Znaczenie ma przede wszystkim ilość fluoru, sposób jego stosowania oraz czas i droga ekspozycji. W stomatologii fluorki są wykorzystywane przede wszystkim ze względu na dobrze udokumentowane działanie przeciwpróchnicowe, natomiast nadmierne spożycie może powodować działania niepożądane.
Czym jest fluor i jak go stosować?
Fluor jest jedynym pierwiastkiem, którego działanie zapobiegające powstawaniu próchnicy zostało potwierdzone zarówno u dorosłych jak i u dzieci. Jego zasadniczymi zaletami po miejscowy nałożeniu są: hamowanie demineralizacji szkliwa, zwiększenie jego remineralizacji, a także stabilizacja pH śliny. Fluor ogranicza również aktywność bakteryjną między innymi przez hamowanie syntezy i transportu cukrów niezbędnych do rozwoju bakterii. Co więcej zakłóca przyleganie płytki bakteryjnej do zębów, zmniejszając tym samym prawdopodobieństwo wystąpienia chorób przyzębia. Fluor łączy się ze szkliwem chroniąc je przed działaniem kwasów i rozpuszczeniem w niskim pH.
Profilaktykę fluorkową można podzielić, ze względu na drogę jego podania, na wewnętrzną i zewnętrzną. Droga endogenna (wewnętrzna) jest najczęściej kojarzona z fluorkowaniem wody pitnej. Według zaleceń WHO optymalna zawartość fluoru w wodzie, uzależniona od strefy klimatycznej, wynosi 0,5-1mg/litr (0,5-1 ppm). Biorąc pod uwagę, że optymalna, dzienna dawka fluoru wynosi 1,5-2 mg, a z pożywieniem dostarcza się między 0,2 a 0,5 mg. Przyjmuje się, że dzienne spożycie 1mg/litr fluoru z piciem, dla osoby dorosłej, jest optymalnym stężeniem hamującym rozwój próchnicy nawet o 50-60%. Metoda ta nie jest rozpowszechniona na terenie Polski, a stopień stężenia jonów fluoru w wodzie zależy od zamieszkanego terenu.
Do innych metod profilaktyki endogennej zaliczamy rzadziej stosowane: fluorowanie soli kuchennej lub mleka.
Egzogenna (zewnętrzna) droga podawania fluoru może być realizowana zarówno w gabinecie dentystycznym jak i w domu bezpośrednio przez osobę zainteresowaną, a także w placówkach pod nadzorem wychowawców np.: w szkołach czy przedszkolach. Do metod miejscowej profilaktyki uwzględniamy:
- Pędzlowanie (wcieranie) – żeli, lakierów czy roztworów fluorkowych, jest przeprowadzane przez lekarza-dentystę lub higienistkę w gabinecie;
- Okłady – z zastosowaniem specjalnych łyżek z żelami czy piankami, również jest wykonywane profesjonalnie przez lekarza;
- Szczotkowanie zębów roztworami fluoru lub żelami – według jednej z metod zaleca się stosowanie 0,5-1% roztworu fluorku sodu, 5-10 razy do roku w 2-tygodniowych odstępach, zbiorowo w szkołach i przedszkolach;
- Płukanie jamy ustnej np. 0,2% roztworem fluorku sodu – jest w niektórych krajach również stosowane w szkołach i przedszkolach;
- Innymi metodami kontaktowej fluoryzacji wykonywanymi indywidualnie są: codzienne szczotkowanie zębów fluorkowaną pastą, stosowanie nitki fluorkowanej do oczyszczania przestrzeni międzyzębowych, gumy do żucia i płukanie jamy ustnej niskoprocentowymi roztworami fluorków (0,05%). Czynności te powinny być przeprowadzane przez wszystkich, kilka razy dziennie (nawet jeżeli stosowane są metody endogenne).
Należy pamiętać, że dzieci do 6 roku życia powinny stosować pasty fluorkowe pod nadzorem rodziców, którzy kontrolują żeby pasta nie została połknięta, a buzia była dobrze wypłukana po zakończonym szczotkowaniu.
Profesjonalne metody profilaktyczne w gabinecie dentystycznym powinny być wykonywane przede wszystkim u osób z wysokim ryzykiem próchnicy, u młodzieży, a także u dorosłych ze znacznym zmniejszeniem wydzielania śliny i kserostomią (suchość w jamie ustnej), np.: po naświetlaniach promieniami RTG i po niektórych lekach.
Czy fluor jest szkodliwy dla zdrowia?
Przy prawidłowym stosowaniu preparatów przeznaczonych do higieny jamy ustnej nie ma podstaw, aby traktować fluor w paście jako substancję szkodliwą dla zdrowego człowieka. Największe znaczenie ma jego działanie miejscowe w jamie ustnej. Fluorki pomagają ograniczać utratę minerałów ze szkliwa, wspierają jego remineralizację i utrudniają bakteriom próchnicotwórczym korzystanie z cukrów. Dzięki temu zmniejszają ryzyko rozwoju próchnicy.
Inaczej wygląda sytuacja przy nadmiernej ekspozycji, szczególnie związanej z połykaniem dużych ilości fluoru. Skutki zależą od dawki i czasu narażenia. Jednym z najlepiej poznanych efektów przewlekłego nadmiaru fluoru u dzieci jest fluoroza zębów, czyli zaburzenie rozwoju szkliwa.
Fluor dla dzieci. Czy najmłodsi powinni używać pasty z fluorem?
Fluor dla dzieci jest ważnym elementem profilaktyki próchnicy, ale sposób jego stosowania powinien być dostosowany do wieku. U najmłodszych szczególne znaczenie ma ilość pasty i nadzór osoby dorosłej, ponieważ dziecko może mieć trudność z jej wypluciem i może ją połykać.
W zaleceniach profilaktyki próchnicy stosuje się pasty zawierające co najmniej 1000 ppm fluoru u małych dzieci, przy czym u dzieci starszych i przy podwyższonym ryzyku próchnicy stosuje się również stężenia 1350–1500 ppm. Ważne jest używanie niewielkiej ilości pasty oraz nadzorowanie szczotkowania.
Problemem nie jest więc samo stosowanie fluoru przez dziecko, lecz jego niekontrolowane spożywanie. Nadmierna ekspozycja w okresie rozwoju zębów może zwiększać ryzyko fluorozy.
Co daje fluor w paście do zębów?
Najważniejsze działanie fluoru w profilaktyce próchnicy zachodzi na powierzchni zęba. Każdego dnia szkliwo jest narażone na działanie kwasów powstających między innymi podczas metabolizowania cukrów przez bakterie płytki nazębnej. Proces ten prowadzi do utraty minerałów, czyli demineralizacji.
Fluorki pomagają ograniczać ten proces i wspierają remineralizację wczesnych zmian szkliwa. Mogą również wpływać na metabolizm bakterii próchnicotwórczych. Z tego powodu pasta z fluorem pozostaje jednym z podstawowych narzędzi zapobiegania próchnicy. Dowody naukowe potwierdzają skuteczność past zawierających co najmniej 1000 ppm fluoru zarówno w uzębieniu mlecznym, jak i stałym.
Czy fluor może być szkodliwy?
Fluor może trafiać do organizmu z kilku źródeł. Należą do nich między innymi woda, żywność, herbata oraz produkty do higieny jamy ustnej. Znaczenie ma więc całkowita ekspozycja, a nie pojedynczy produkt.
Przy typowym stosowaniu pasty większość produktu jest wypluwana, dlatego nie należy utożsamiać stężenia fluoru podanego na opakowaniu z ilością, która trafia do organizmu. Szczególnej uwagi wymagają natomiast sytuacje, w których dziecko regularnie połyka pastę lub jednocześnie korzysta z dodatkowych preparatów fluorkowych.
W przypadku wody istotne znaczenie ma jej lokalne stężenie fluoru. WHO wskazuje wartość 1,5 mg/l jako wytyczną dla wody pitnej, powyżej której rośnie ryzyko fluorozy zębów i przy wyższych stężeniach także fluorozy szkieletowej.
Czy warto stosować fluor?
Pytanie „fluor czy jest szkodliwy” warto więc zastąpić bardziej konkretnym: w jakiej ilości i w jaki sposób jest stosowany? W stomatologii najważniejsze znaczenie ma miejscowe działanie fluoru na szkliwo. Prawidłowo stosowana pasta z fluorem jest jednym z najlepiej przebadanych sposobów ograniczania ryzyka próchnicy.
Jednocześnie nadmierna ekspozycja nie jest obojętna. Dlatego szczególnie u dzieci istotne są właściwe stężenie pasty, odpowiednia ilość nakładanego preparatu i kontrolowanie, aby pasta nie była połykana. Przy zwiększonym ryzyku próchnicy dodatkowe metody fluorkowe, takie jak profesjonalne preparaty stosowane w gabinecie, powinny być dobierane indywidualnie przez stomatologa.